Kastelen en Landgoederen: met dank aan Hollandse graven

Tekst: Rosa van der Veer Tekst: Rosa van der Veer
  • Nieuws
  • Kastelen en Landgoederen: met dank aan Hollandse graven
zondag 23 september 2018

Ooit domineerden kastelen van Hollandse edelen het huidige Zuid-Holland. Ze waakten langs Rijn en Maas en in de kuststreek over het land. Wat is er nog over van die middeleeuwse versterkingen? En kijk daar: fraaie buitenplaatsen met bos en landerijen! We maken een tijdreis door Zuid-Holland, op zoek naar de erfenis van Hollandse graven.

Op 29 juli 1018 versloeg de graaf van West-Frisia Dirk III het leger van de Duitse keizer Hendrik II en de bisschop van Utrecht bij Vlaardingen. Volgens Ad van der Zee, historicus en consulent bij Erfgoedhuis Zuid-Holland, wordt deze gebeurtenis gezien als het ontstaan van het Graafschap Holland. Hij vertelt graag over de geschiedenis van deze edelman die zich in het begin van de elfde eeuw los maakte van de Duitse keizer.

Moeras

Ad gaat eerst even terug naar de tijd vóór het ontstaan van het graafschap. Het huidige Holland, dat toen West-Frisia werd genoemd, bestond voor een groot deel uit onbewoonbaar, moerassig gebied. Alleen langs de oevers van rivieren als de Rijn en de Maas/Merwede was de grond droog genoeg. Daar kon je wonen. Datzelfde gold voor de kuststrook met de zanderige duinen tot aan Egmond. De bewoners leidden een eenvoudig bestaan met wat landbouw, een enkele koe, kleinvee en soms wat handel en visserij.

Ad: “Maar wanneer mensen bij elkaar gaan wonen, gaat iemand de baas spelen. Deze mannetjesputters gooien in de tiende eeuw eerst de Vikingen, die onder andere nog nederzettingen hadden bij Katwijk, het land uit. Vervolgens proberen ze hun macht uit te breiden.’’

Drooglegging

“De graaf van West-Frisia heet Gerulf, hij is de vader van Dirk I. Hij krijgt land in leen van de Duitse keizer. In de loop van de jaren probeert hij - en later zijn zoons - meer land en invloed te krijgen. Met succes, want ze worden de baas van het hele gebied tussen Texel en de Maas.’’

Dirk III ging nog een stapje verder. Hij begon het moeras ten oosten van de kuststreek droog te leggen. Bomen werden gekapt, sloten gegraven en het Hollands-Utrechtse veenweidengebied werd omgezet in vruchtbare landbouwgrond. Het inwonersaantal groeide flink. “Al zijn er geen exacte aantallen bekend,” zegt Ad met enige spijt.

Afpersing

Dirk III deed ook nog iets anders. Vanuit zijn strategisch gelegen burcht in Vlaardingen ging hij tol heffen op het scheepvaartverkeer op de Merwede, de huidige Nieuwe Maas. Dat was tegen de zin van handelaren uit Tiel, want zij hadden van de Duitse keizer het privilege gekregen voor de handel op Engeland. Dus beklaagden zij zich over de illegale tol.

Ad: “Een kroniekschrijver uit die tijd noemt Dirk III zelfs een rovershoofdman. Het was natuurlijk ook gewoon afpersing van voorbijgangers bij Vlaardingen, en ook bij Rijnsburg langs de Rijn. Veel mooiers kan ik er niet van maken.’’

Slag bij Vlaardingen

Geconfronteerd met de klachten over Dirk III, besloot de Duitse keizer in 1018 een leger uit te rusten. Hij voer vanuit Nijmegen richting Vlaardingen. Daar lokten Dirk lll en zijn mannen het veel grotere leger van ridders met paarden en zware uitrusting in een hinderlaag. Wie op de vlucht sloeg richting de schepen, werd met speren gedood of verdronk in het modderige water.

“Die gebeurtenis in 1018 is het moment dat deze graven van West-Frisia, zoals ze officieel nog steeds genoemd worden, politieke zelfstandigheid opeisen’’, vertelt Ad. “Zo’n graaf als Dirk III heeft geen klein gebied meer. Opeens heerst hij over Maasland, Rijnland en Kennemerland. Hij controleert de mondingen van twee grote Europese rivieren én er komen steeds meer mensen in zijn gebied wonen. Hoe belangrijk de graven zijn geworden, zie je aan de dames waarmee ze trouwen. Geen boerendochters en vrouwen uit de buurt meer, maar hoog adellijke dames uit Saksen, Vlaanderen en Thüringen.’’

Kastelenbouw

Dirk III moest vervolgens wel zijn enorme gebied besturen. Dat deed hij door delen van de rechtsmacht over te dragen aan lokale heren zoals de heren Van Teylingen, Van Brederode en Van Voorne. Die beginnen vervolgens met het bouwen van kastelen op strategische plekken langs de kust en de rivieren.

“Van Oostvoorne (Jacobaburcht) tot Santpoort (kasteel Brederode) verschijnen er kastelen: in Schiedam, Spangen, Gouda, Oegstgeest, Rijswijk, Voorschoten, Warmond, Lisse, Voorhout, overal staan ze,” vertelt Ad. “Het zijn stenen kastelen met dikke muren en een gracht rondom. In sommige gevallen gaat het om de vervanging van de oude houten versterkingen die vaak nog op oude terpen, ook wel ‘motte’ genoemd, waren gebouwd zoals in Leiden, Santpoort en bij Oostvoorne. De graven zelf bouwen kastelen in steden als Delft, Haarlem, Leiden (als vervanging van het verwoeste Rijnsburg) en in Dordrecht om uiteindelijk in Den Haag een definitieve residentie neer te zetten: het huidige Binnenhof.”

Aan de zelfstandigheid van de Hollandse graven kwam in 1433 een einde met het afzetten van Jacoba van Beieren door Filips de Goede. Pas met de Tachtigjarige Oorlog herovert het Graafschap Holland de zelfstandigheid.

Vernietiging

“Die Tachtigjarige Oorlog is ook de tijd dat veel middeleeuwse kastelen worden vernield. Geuzen en Spanjaarden veranderen de kastelen in ruïnes om te voorkomen dat de vijand zich kan verschansen achter de dikke stenen muren. De restanten worden in de eeuwen erna gebruikt als steengroeve door omwonenden. Ze zien het als een plek waar je gemakkelijk kant-en-klaar bouwmateriaal kunt vinden voor een boerderij of huis. Heel jammer, veel kastelen zijn stiefmoederlijk behandeld. Van kastelen zoals in Spangen, in Schiedam, maar ook in Dordrecht is weinig tot niets meer over.’’

Restauratie

“Gelukkig blijven sommige kastelen in gebruik, zoals het Haagse Binnenhof, het Haarlemse stadhuis en het Leidse Gravensteen. Andere zijn (deels) gerestaureerd. Zo zijn in Oostvoorne de restanten van de Jacobaburcht halverwege de vorige eeuw veiliggesteld. Ik was laatst met een boswachter van het Zuid-Hollands Landschap bij die restanten. Funderingen van de ringmuur en de torens kun je nog goed herkennen.”

Dan gaat Ad even naar Noord-Holland. “In Santpoort is kasteel Brederode in de 19de eeuw opgeknapt en voorzien van romantische torentjes. Hetzelfde gebeurde bij het Muiderslot. Een middeleeuwer zou deze torentjes mogelijk niet herkennen.” Terug in Zuid-Holland: “Ook ‘t Huys Dever in Lisse is weer opgebouwd, maar meer in oorspronkelijke staat. Slot Teylingen werd gerestaureerd en is nog grotendeels authentiek. Het woonhuis binnen de dikke muren van de donjon is duidelijk herkenbaar. Hier zie je restanten van de open haarden en de nissen waar de verlichting stond. Het is een stiltecentrum waar het geluid van de drukke weg niet binnendringt. Ik heb dit kasteel niet voor niets op mijn visitekaartje laten drukken.’’

Zomerverblijf

Daarnaast kwamen er in latere eeuwen op sommige kasteelplekken fraaie buitenplaatsen met parken, landerijen en bosgebieden. Landgoed Mildenburg bijvoorbeeld, dat naast de Jacobaburcht in Oostvoorne werd aangelegd. Ook Huys te Warmont in Warmond en Poelgeest in Oegstgeest.

“De kastelen lagen vaak op gunstige plekken met een beekje erbij. Kooplieden uit de Gouden Eeuw laten heel handig op de bestaande funderingen voor de zomermaanden een buitenplaats aanleggen met parken, bossen en landerijen. Soms ook wordt er gemoderniseerd. Zo hebben bijvoorbeeld de eigenaren van Duivenvoorde hun kasteel aangepast en uitgebreid. En daarnaast verrijzen er geheel nieuwe buitenplaatsen zoals Kasteel Keukenhof.’’ 

Oases

Veel van die buitenplaatsen, met de omringende natuurgebieden, zijn nu gewoon toegankelijk. Het zijn groene oases in het dichtbevolkte Zuid-Holland waar anno 2018 ruim 3,7 miljoen mensen wonen. Die kunnen dagelijks, duizend jaar nadat een ‘rovershoofdman’ uit West-Frisia het opnam tegen zijn baas in het verre Duitsland, nog genieten van zijn erfenis.

Ontstaan van Holland

Wat weet u over ‘ons’ ontstaan? De provincie Zuid-Holland wil samen met gemeenten, historische verenigingen en haar inwoners het verhaal over het Ontstaan van Holland tot leven brengen. Doet u mee? Kijk op:

Ontstaan van Holland